claps.gr

(Text in english)


BEHIND HIS BLACK RIMMED GLASSES.


Ο Woody Allen αποτελεί από μόνος του ένα "Κεφάλαιο" στην ιστορία του κινηματογραφικού γίγνεσθαι. Μια ολόκληρη κινηματογραφική σχολή, είτε επικεντρωθούμε στα πρώτα του φιλμ που δεν σκηνοθέτησε ο ίδιος και απλά πρωταγωνίστησε σ' αυτά θέτοντας τις ανάλογες συντεταγμένες, είτε αναφερθούμε στη μετέπειτα δημιουργική σκηνοθετική του πορεία. Ο στοιχειώδης λόγος του κωμικού, οι δραματουργικές του βάσεις αλλά και η ιδιαιτερότητα της σκηνικής του παρουσίας δηλώνονται με ένα τρόπο πολύ έντονο και μάλιστα ακόμα και χωρίς να μπορεί αρχικά να εξαπλώσει σ' όλο το δυνητικό του εύρος τον προσωπικό του λόγο. Στη συνέχεια καταλήγει στη διαπίστωση: "...ο μόνος τρόπος για να κάνεις μια ταινία είναι να έχεις τον απόλυτο έλεγχο της." Έτσι, αρχίζει να γράφει, να πρωταγωνιστεί, να σκηνοθετεί, να παράγει φιλμ και τελικά να πετυχαίνει την καθολική καλλιτεχνική του ανεξαρτησία. Το έργο του πλέον αποκτά χαρακτήρα προσωπικό και κυρίως άμεσο προς τον θεατή κάτι σαν ένα είδος αμοιβαίας ψυχανάλυσης του ήρωα από τον θεατή και αντίστροφα. Αυτό είναι τελικά που τον κάνει να ξεχωρίζει από ολόκληρο τον υπόλοιπο κινηματογραφικό συρφετό και με μια απογυμνωτική απλότητα να διεισδύει στο υποσυνείδητο μας. Ένα είδος "εξομολόγησης" όπου ο δημιουργός βγάζει στην επιφάνεια τους φόβους του, τις απωθήσεις του, τις εμμονές του αλλά και τα οράματα του. Κι όμως ο φόβος του συμβαδίζει με την ελπίδα οδηγώντας το θεατή σε μονοπάτια λύτρωσης γοητεύοντας αλλά και λαβώνοντας ταυτόχρονα. Ο Woody Allen για την εποχή του αποτέλεσε κυριολεκτικά μια καινούργια ποιότητα στα κείμενα. Είναι συγγραφέας που παίζει με τον εαυτό του μέσω μιας δυνατής αλληλεπίδρασης με το υλικό του. Κάτι σαν άμεσος κληρονόμος του Groucho Marx. Συχνά εμφανίζεται στο προσκήνιο η ερώτηση: τελικά είναι καλύτερες οι σημερινές ταινίες ή αυτές που φτιάχτηκαν πριν από 50 - 60 χρόνια για παράδειγμα. Δεν ξέρω αν είναι καλύτερες ή χειρότερες οι σημερινές ταινίες από τις παλαιότερες. Το μόνο σίγουρο όμως είναι ότι κι αυτές κι εμείς είμαστε διαφορετικοί και βλέπουμε τις ταινίες τού σήμερα από μια άλλη σκοπιά. Και επειδή οι ταινίες μιας προηγούμενης εποχής, μας είναι πιο γνώριμες, οι προσδοκίες μας για τις σημερινές είναι διαφορετικές. Τώρα διαθέτουμε μια κινηματογραφική κληρονομιά: την συγκέντρωση κινηματογραφικής εμπειρίας. Αντί λοιπόν να νοσταλγούμε τον παλιό καλό καιρό, η κληρονομιά αυτή οφείλει να μας κάνει πιο κριτικούς απέναντι σε δεύτερης ποιότητας προϊόντα, και πιο ευαίσθητους σε ένα ταλέντο όπως αυτό του Woody Allen. Το φαινόμενο Woody Allen είναι γοητευτικό. Από την άλλη μεριά η αυτογνωσία που απλόχερα μας προσφέρει, πολλές φορές είναι συνδεδεμένη με τον πόνο. Για παράδειγμα όταν ο Άιζακ Ντέιβις στο "Μανχάταν" λέει: "Δεν είχα ποτέ σχέση με γυναίκα που να διήρκησε τόσο όσο εκείνη του Χίτλερ με την Εύα Μπράουν", γελάμε μεν, αλλά πίσω από τα γράμματα ο πόνος είναι τελικά αυτός που κυριαρχεί. Και όταν η Νταϊάν Κήτον βαθιά ταραγμένη για περιπέτειες που είναι καταδικασμένες να μείνουν ανεκπλήρωτες, ουρλιάζει: "Είμαι μια ωραία γυναίκα. Είμαι πολύ έξυπνη. Αξίζω κάτι περισσότερο από αυτό!", τότε η κωμωδία του Woody μας τρυπάει την καρδιά.
Οι ταινίες του Woody Allen χρόνο με τον χρόνο ευρύνονται και η οπτική τους μεγαλώνει και γίνεται πιο ανοιχτή σε απαιτήσεις. Δεν υπάρχει πλέον δυσκαμψία όσον αφορά την κινηματογραφική του αφήγηση και αρχίζει να κρατάει μια σταθερή ανοδική πορεία προς την ωριμότητα και τον ολοκληρωμένο στοχασμό, με αποτέλεσμα κάθε καινούργιο φιλμ να παρουσιάζει όλο και μικρότερο βαθμό τεχνικών και μορφικών ελαττωμάτων και μεγαλύτερο αριθμό ιδεών και ευρημάτων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η σκηνή στον "Υπναρά" όπου ο Woody Allen αντιγράφει με απόλυτη ακρίβεια μια σκηνή από την ταινία του Μάρλον Μπράντο, τηρεί αυστηρά το καδράρισμα, τον διάλογο και το ντεκουπάζ της ταινίας, μονάχα που αντιστρέφει το φύλο των ανθρώπων που συνομιλούν (το ρόλο του Μάρλον Μπράντο τον παίζει η Νταϊάν Κήτον, ενώ το ρόλο της γυναίκας ο Woody Allen). Έτσι η δραματικότητα της ταινίας μεταστρέφεται στο εκ διαμέτρου αντίθετο της και γίνεται ευτράπελη κωμωδία. Στη συνέχεια περνάμε σε μια άλλη περίοδο που αρχίζει με τον "Νευρικό Εραστή", μια περίοδος πολλαπλής ωριμότητας για τον Woody Allen σε όλους τους τομείς της φιλμοκατασκευής: πιο μεστός και καλύτερα οργανωμένος στοχασμός, ρητή δραματουργική τάξη και κυρίως μια καλά κατακτημένη κινηματογραφική γραφή, στέρεη και γεμάτη πλαστικότητα, που φανερώνει όλο το εύρος των δυνατοτήτων του στο πεδίο της δυναμικής εικαστικής του κινηματογράφου. Σ' αυτή την περίοδο το έργο του Woody Allen παύει να είναι μονοδιάστατο και αποκλειστικά κωμικό. Η κωμωδία του γίνεται πιο εμβαθυντική, ψυχαναλυτική και αποκτά περισσότερο χαρακτήρα.
Γενικότερα οι λυτρωτικές δυνατότητες της κωμωδίας περιορίζονται όταν οι δημιουργοί τους βιώνουν τους χαρακτήρες των έργων τους και έτσι γίνεται αναγκαία η στροφή προς την ψυχοτονωτική κάθαρση του δράματος, ιδιαίτερα για τον Woody Allen που ο κινηματογράφος του είναι ένα είδος απρόσωπης ομαδικής ψυχανάλυσης. Του αρέσει να ακροβατεί σ' εκείνο το λεπτό όριο που συνδέει το γλυκό με το πικρό και το κωμικό με το μελαγχολικό μέσα σε μια σύνθεση "τσαπλινικού" τύπου (Θυμηθείτε για παράδειγμα που στο "Ζητείται εγκέφαλος για ληστεία", τα ρούχα του τα βγάζει μέσα από το ψυγείο. Ένα ολοφάνερο δάνειο από τον πρώιμο Τσάπλιν.)
Αυτός, λοιπόν, ο κοντός αλλά συμπαθέστατος, κοκκινομάλλης Εβραίος μύωπας αρχίζει να διαμορφώνει αργά αλλά σταθερά τη φιγούρα του ηττημένου και του διαβόητου χασούρη, αυτόν που οι γυναίκες δεν παίρνουν στα σοβαρά, ο νευρωτικός διανοούμενος ή πολύ απλά ο γεννημένος για να χάνει. Κι όμως ο Woody Allen κατά βάση είναι ο γεννημένος νικητής που σήμερα έχει κτίσει πίσω του μια πολύ μεθοδικά φτιαγμένη καριέρα ισάξια, τολμώ να πω για το είδος που εκπροσωπεί, του Κόπολα, Σκορσέζε, Σπίλμπεργκ, Ντε Πάλμα και Στόουν. Όλα αυτά όμως σαν ακούραστος εργάτης που καμιά νίκη δεν του ήρθε ουρανοκατέβατη και κέρδισε κάθε επιτυχία πραγματικά με σιδερένια πειθαρχία. Και ιδού το αποτέλεσμα: σε οτιδήποτε καταπιάνεται εδώ και δεκαετίες, ξέρει να στήνει αριστοτεχνικά με σοφούς συνδυασμούς και με ακρίβεια ωρολογοποιού, έναν καλοκουρδισμένο αφηγηματικό μηχανισμό όπου καταστάσεις και χαρακτήρες με την ανελέητη ανάπτυξη (θετικά ή αρνητικά) της κοινωνίας μας απομυθοποιούνται αλλά και πολύ στοχαστικά εξελίσσονται σε μια έλλογη συνειδητή δράση.
Στα ελληνικά η λέξη "αίρεση" έχει αρκετές έννοιες και ερμηνείες ανάλογα με την ετυμολογία της. Μία από αυτές είναι: ένα σύνολο από ιδέες ή απόψεις οι οποίες αποκλίνουν από εκείνες που θεωρούνται σωστές ή καθιερωμένες σε ένα τομέα. Με αυτό το σκεπτικό υπάρχει φιλοσοφική αίρεση, ιδεολογική αίρεση, πολιτική αίρεση, θρησκευτική αίρεση αλλά και καλλιτεχνική αίρεση. Θεωρώ ότι ο Woody Allen με όλο αυτό που έχει πετύχει μέχρι σήμερα είναι ένας μεγάλος "αιρετικός" του κινηματογράφου αφού οτιδήποτε κι αν έχει δανειστεί κινηματογραφικά έχει καταφέρει να το μεταμορφώσει σε κάτι εξ' ολοκλήρου νέο διατηρώντας τις υπάρχουσες εξωτερικές μορφές και ταυτόχρονα όμως έχοντας δώσει με αποφασιστικότητα μια χροιά σάτιρας μοναδική. Ναι, η σάτιρα του Woody Allen αποκλίνει από όλες τις υπόλοιπες καθιερωμένες και γι' αυτό και γίνεται ανατρεπτική. Κι όχι μόνο αυτό, αλλά γενικά το ανατρεπτικό του στυλ είναι αυτό που προσδιορίζει στην ουσία καθετί με το οποίο καταγίνεται. Μερικοί λένε ότι επαναλαμβάνεται επειδή συχνά ξεχωρίζεις στα έργα του και με τον ίδιο αλλά και με άλλους ηθοποιούς που ενσαρκώνουν τους ρόλους τους, κάτι το νευρωτικό, το ανασφαλές και το φοβικό. Προσωπικά όμως πιστεύω ότι αυτό αποτελεί μια προσωπική του επιλογή στο τι θέλει να βγάλει προς τα έξω και με ποιον τρόπο θέλει να το βγάλει. Αυτό είναι όλο. Και νομίζω ότι το κατορθώνει τέλεια και καλύτερα από τον καθένα άλλο που ασχολείται κινηματογραφικά με το πολύ δύσκολο αντικείμενο της κωμωδίας. Άλλοι πάλι υποστηρίζουν ότι ο Woody Allen δεν είναι καλός ηθοποιός. Για να είμαι ειλικρινής πράγματι κι εγώ ο ίδιος προσωπικά δεν θα μπορούσα να τον φανταστώ να ερμηνεύει τον Ριχάρδο τον Γ' αλλά από την άλλη μεριά δεν είμαι και σίγουρος αν ο ηθοποιός που μπορεί να ερμηνεύσει τον Ριχάρδο τον Γ' θα μπορούσε να ερμηνεύσει τόσο πειστικά αυτόν τον χαρακτήρα που ο Woody Allen παρουσιάζει στα περισσότερα έργα του. Προσέξτε αυτό. Ο Woody Allen παραμένει για δεκαετίες τώρα ένας και μοναδικός ακριβώς επειδή είναι αυτός που είναι. Ποτέ δε μιμήθηκε άλλους κωμικούς (το αντίθετο μάλλον έχει συμβεί) και εξ' αρχής αποτέλεσε, πάντα για το είδος της κωμωδίας που εκπροσωπεί, τον "Κολόμβο" της κωμωδίας τουλάχιστον με τον τρόπο με τον οποίο αποφάσισε να το κάνει.