claps.gr

(Text in english)


"ΝΑΠΟΛΕΩΝ" διά χειρός Στάνλεϋ Κιούμπρικ.

Η μεγαλύτερη ταινία που δεν έγινε ποτέ.


"Θα κάνω τη μεγαλύτερη ταινία που έγινε ποτέ" έγραψε κάποτε ο Κιούμπρικ σε ένα από τα σημειωματάρια του, που σπάνια μιλούσε για τον εαυτό του. Μόλις είχε εγκαταλείψει το Χόλυγουντ για χάρη του Λονδίνου εγκαινιάζοντας τη νέα του αρχή με την αξέχαστη "Λολίτα" (1962) και είχα βάλει στόχο να κάνει μια μεγάλη παραγωγή για ένα μεγάλο της ιστορίας: τον Ναπολέοντα.
"Τι ρομάντζο είναι η ζωή μου!" είχε πει κάποτε αυτή η πολιτική και στρατιωτική μεγαλοφυΐα και είμαι σίγουρος ότι θα έλεγε "Τι ταινία είναι η ζωή μου!" αν είχε ανακαλυφτεί ο κινηματογράφος την εποχή του. Αυτό ακριβώς είχε δηλώσει και ο Κιούμπρικ στους "Times". Το είχε αποφασίσει. Θα μετέφερε τη ζωή του μεγάλου στρατηγού στη μεγάλη οθόνη ξεκινώντας από το φτωχό μικροευγενή Κορσικανό, συνεχίζοντας με τη Γαλλική επανάσταση και όλους τους ναπολεόντειους πολέμους, κάνοντας μια στάση στη θυελλώδη σχέση του με τη Ζοζεφίνα ντε Μπουαρντέ και φτάνοντας στον εξόριστο της Αγίας Ελένης. Διαπερνώντας μισό αιώνα ο "Ναπολέων" του Στάνλεϋ Κιούμπρικ θα ήταν ένα τρίωρο επικό έργο. Με προϋπολογισμό το εξωπραγματικό για την εποχή του ποσό των 5,2 εκατ. δολαρίων τα γυρίσματα θα γίνονταν όπου ήθελε ο Κιούμπρικ. Και ήθελε από τη Λισαβόνα ως τη Μόσχα και από τη θάλασσα της Μάγχης ως τις ακτές της Μεσογείων. Τον εκλεκτό πρωταγωνιστικό ρόλο θα είχε ο βρετανός ηθοποιός Ντέϊβιντ Χέμινγκς.
Ο τελειομανής δημιουργός προετοίμαζε την ταινία όπως ακριβώς ο Ναπολέων θα σχεδίαζε μια μάχη. Από το 1967 ως το 1971, έχοντας και τη καθοδήγηση μιας ομάδας ιστορικών της Οξφόρδης αλλά και ενδυματολόγων, έτρεχε στις δημοπρασίες για να αγοράσει και στα μουσεία για να φωτογραφίσει, μεταξύ άλλων, 17.000 λιθογραφίες, προσωπογραφίες, γράμματα και αντικείμενα του 18ου και του 19ου αιώνα. Όλα ήταν μελετημένα μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια. Αλλά όπως και ο ήρωας του στο Βατερλό, ο Κιούμπρικ ηττήθηκε.
Για σχεδόν 40 χρόνια οι φαν του αινιγματικού σκηνοθέτη και "ταινιοφάγοι" αναρωτιόντουσαν για το μυστηριώδες "αριστούργημα" που δεν γυρίστηκε ποτέ. Η "πρώτη ύλη" όμως βρισκόταν όλα αυτά τα χρόνια κλειδωμένη σε ένα από τα κτίσματα της έπαυλης του στο Χερτφορτσάϊρ. Κλεισμένο ερμητικά σε κούτες με την ετικέτα "Ναπολέων", σε αυτή τη μυστική σπηλιά του Αλαντίν όπου βρίσκεται υλικό από όλες τις ταινίες του, κρυβόταν το μεγαλύτερο ίσως ιδιωτικό αρχείο για τον Βοναπάρτη.
Κάποτε όμως τα κιβώτια θα άνοιγαν. Και πράγματι, μέρος του περιεχομένου τους πήρε τη μορφή μιας πρωτότυπης έκδοσης από τις εκδόσεις Taschen: "Ο Ναπολέων του Στάνλεϋ Κιούμπρικ: η μεγαλύτερη ταινία που δεν έγινε ποτέ" είναι ο τίτλος, ένα λογοπαίγνιο με τα όσα είχε προαναγγείλει ο Κιούμπρικ για το φιλμ.
"Να εκδίδεις ένα βιβλίο για ένα φιλμ που δεν έγινε είναι σαφώς μια ασυνήθιστη πρόκληση" είχε παραδεχτεί και η Άλισον Καστλ, επιμελήτρια της έκδοσης που είχε κυκλοφορήσει σε μόλις 1.000 αριθμημένα αντίτυπα. Σίγουρα προκαλεί το εκδοτικό έργο που, όπως και η ταινία, δε συμβιβάζεται με τα δεδομένα: δέκα βιβλία με χιλιάδες φωτογραφίες, σχόλια, το σενάριο, η αλληλογραφία, ακόμα και τα ραντεβού. Σε αυτή τη σύνθεση στοιχείων που επελέγη από 88 κούτες ξεφυλλίζει κανείς εκείνο που θα έβλεπε στο φιλμ αλλά ποτέ δεν είδε: την αγάπη, τη δόξα, τη ματαιοδοξία και την ευφυΐα του Ναπολέοντα μέσα από τα μάτια του Κιούμπρικ.
"Είναι αδύνατον να αγαπάς και να είσαι σοφός" αναφέρει σε μια από τις σημειώσεις του ο αινιγματικός σκηνοθέτης, παραπέμποντας στον Φράνσις Μπέϊκον. Σε μια άλλη σημείωση αναφέρει: "Ήταν ναρκωμένος από την εξουσία. Δεν τον θεωρώ έναν από τους καλύτερους ή από τους πιο αξιόλογους της Ιστορίας, απλώς έναν από τους πιο ενδιαφέροντες". Όσον αφορά την ιδιοφυία του Ναπολέοντα είχε αμφιβολίες. Ίσως είναι έτσι. Ο μεγαλύτερος δάσκαλος του σκακιού δεν μπορεί να νικήσει το χειρότερο παίκτη με λιγότερο από ορισμένο αριθμό κινήσεων. Ο ίδιος ο Κιούμπρικ ήταν ένας άριστος σκακιστής και ίσως έβλεπε τον Ναπολέοντα ως.. τζογαδόρο. Και όσον αφορά τη γυναίκα που στιγμάτισε τη ζωή του μεγάλου Κορσικανού, ο ασυμβίβαστος δημιουργός δε φαίνεται να δίσταζε να "κηλιδώσει" την υπόληψη της Ζοζεφίνας, την οποία στο σενάριο του ο Ναπολέων την γνωρίζει σε ένα όργιο. Ο Κιούμπρικ πάντα υποστήριζε ότι αυτό που τον ενδιέφερε στην ανθρωπότητα είναι ότι δεν κυριαρχούμαστε από την ευφυΐα μας αλλά από τα συναισθήματα μας. Αυτό τουλάχιστον θυμάται ο Γιαν Χάρλαν, κουνιάδος και δεξί χέρι του σκηνοθέτη αλλά και ένας από τους μάρτυρες της περιπέτειας που δεν έγινε ποτέ ταινία.
Η απόπειρα του Κιούμπρικ να γυρίσει τον Ναπολέοντα μοιάζει από μόνη της με μια επική περιπέτεια που θα μπορούσε η ίδια να γίνει φιλμ. Αφετηρία θα ήταν το 1967 όταν ο "Ναπολέοντας" του Κιούμπρικ μπήκε στη φάση του pre-production. Βοηθός σκηνοθέτη ο Άντριου Μπίρκιν, ο οποίος είχε σαφείς οδηγίες: να πάει όπου είχε πάει ο Ναπολέοντας και να φωτογραφίσει. Ξεκινώντας, λοιπόν, τον Ιουνίο του 1968 και με τη φήμη του Κιούμπρικ στα ύψη, ιδιαίτερα μετά το "2001: Οδύσσεια του διαστήματος", ο Μπίρκιν είχε λάβει ελεύθερο από το γάλλο υπουργό πολιτισμού να πάει οπουδήποτε και να φωτογραφίσει οτιδήποτε. Την ίδια χρονιά ο Γιαν Χάρλαν, κατάφερε να πείσει τις κυβερνήσεις της Ρουμανίας και της Γιουγκοσλαβίας για τη διάθεση 10.000 ιππέων και 40.000 στρατιωτών πεζικού για τις σκηνές της μάχης στο Αούστερλιτς και τη θρυλική αποχώρηση από τη Μόσχα. Ταυτόχρονα πίσω στη Βρετανία μια ομάδα αποφοίτων της Οξφόρδης εργαζόταν υπό της οδηγίες του δρος Φέλιξ Μάρκαχ, του οποίου η βιογραφία για τον Ναπολέοντα ήταν για τον Κιούμπρικ εκείνη την περίοδο κάτι σαν τη Βίβλο. Εντός μηνών η MGM είχε ήδη εκταμιεύσει 420.000 δολάρια για τις ανάγκες της προπαραγωγής. Περισσότεροι ηθοποιοί άρχισαν να αναφέρονται, από τον Πίτερ Ο' Τουλ και τον Άλεκ Γκίνες ως τη Σαρλότ Ράμπλινγκ και τον Ζαν Πολ Μπελμοντό. Και παρά το γεγονός ότι η Όντρεϊ Χέπμπορν απέρριψε το ρόλο της Ζοζεφίνας, όλα πήγαιναν τέλεια για τα γυρίσματα που είχαν προγραμματιστεί μεταξύ του 1970 και 1971.
Ώσπου όλα θόλωσαν. "Πήρα ένα μήνυμα όταν ήμουν στη Βιέννη που έλεγε γύρνα πίσω" διηγείται ο Μπίρκιν στους "Times". Είχε αγοράσει ένα χριστουγεννιάτικο δώρο για τον Κιούμπρικ, ένα αντίγραφο του εκμαγείου του νεκρού Ναπολέοντα. "Το άνοιξε και ήταν ανάστατος καθώς αυτό το πράγμα τον κοίταζε". Έχασε το χρώμα του. Είπε: "Άκουσες τα νέα; Η MGM ακύρωσε την ταινία". Με μια ανακοίνωση, τον Ιανουάριο του 1969, ο "Ναπολέων" έλαβε και επίσημα τέλος.
Λίγα χρόνια πριν, το 1963, η "Κλεοπάτρα" ήταν η μεγάλη οικονομική καταστροφή του Χόλυγουντ. Ο προϋπολογισμός για τον "Ναπολέοντα" ήταν πολύ υψηλός, σήμερα θα λέγαμε 100 εκατ. δολάρια. Ο Κιούμπρικ έπεσε σε κατάθλιψη για δύο εβδομάδες, έπειτα έβαλε την ιδέα στην άκρη και συνέχισε το δρόμο του, θα εξηγήσει στο "Domenica" της "La Repubblica", ο Γιαν Χάρλαν. Στην ανάγκη για μια γρήγορη ανάκαμψη, ο Κιούμπρικ αποφάσισε να κάνει κάτι λιγότερο μεγαλεπήβολο. Στράφηκε στο βιβλίο του Άντονι Μπέργκες, για να παρουσιάσει το πολυσυζητημένο "Κουρδιστό πορτοκάλι".
Στην πορεία η ήττα του "Ναπολέοντα" αναστήθηκε για λίγο χάρη στη δελεαστική πιθανότητα του Τζακ Νίκολσον στον πρωταγωνιστικό ρόλο αλλά με τη δεύτερη αποτυχία, η ιδέα σφραγίστηκε οριστικά στις κούτες που ξαναείδαν το φως δέκα χρόνια μετά το θάνατο του σπουδαίου σκηνοθέτη μέσω των εκδόσεων Taschen. Ποιος ξέρει ίσως η έκδοση αυτή να αποτελεί προφήτη μιας μελλοντικής ταινίας. "Είναι ένα φιλμ. Είναι διαθέσιμο", όπως εξάλλου λέει ο γαμπρός του Κιούμπρικ δίνοντας ελπίδες. "Έχουμε μιλήσει με τον Σπίλμπεργκ. Συμφωνούμε ότι οι μόνοι που θα μπορούσαν να γυρίσουν τον "Ναπολέοντα" σήμερα είναι αυτός και ο Ρίντλεϊ Σκοτ" συμπληρώνει ο Γιαν Χάρλαν. Τελικά, πόσο καλός θα ήταν ο "Ναπολέων" του Κιούμπρικ; Ο Άντριου Μπίρκιν συμπληρώνει: "Πιστεύω ότι το σενάριο του "Ναπολέοντα" λέει τόσα πολλά για τον Βοναπάρτη όσο και για τον ίδιο τον Στάνλεϋ. Ως κομμάτι του σινεμά θα ήταν εκθαμβωτικό. Αν θα έφερνε χρήματα; Μόνο ο Θεός ξέρει".